Czy badania nad płcią to domena wyłącznie nauk społecznych? Absolutnie nie! Organizmy męskie i żeńskie mogą na przykład odmiennie reagować na określone substancje chemiczne, np. leki, czy być w różnym stopniu narażone na konsekwencje wypadków drogowych. Konkurs „Włączam płeć do badań” to propozycja dla osób (badaczy i badaczek), które, niezależnie od reprezentowanej dziedziny czy dyscypliny naukowej, uwzględniają w badaniach aspekt płci. W V edycji konkursu można zgłaszać prace magisterskie i doktorskie, a także osiągnięcia habilitacyjne. Nabór trwa do 30 listopada br.

Konkurs o Nagrodę Specjalną Rektora „Włączam płeć do badań” powstał w ramach realizowanego w UG w latach 2021-2025 projektu MINDtheGEPs - Modifying Institutions by Developing Gender Equality Plans (EU Horyzont 2020), kierowanego przez prof. dr hab. Ewę Łojkowską, którego celem było stworzenie Planu Równości Płci dla Uniwersytecie Gdańskim oraz realizacja założeń polityki równości płci w naszej uczelni. Pierwsze dwie edycje nagrody (2022, 2023) były finansowane z projektu MINDtheGEPs, a od 2024 roku nagroda finansowana jest przez Rektora Uniwersytetu Gdańskiego.

Celem konkursu, jak podkreśla prof. dr hab. Ewa Łojkowska z Międzyuczelnianego Wydziału Biotechnologii UG i GUMed, jest zwrócenie uwagi naukowców na aspekt płci obiektu badań. Medycyna, farmakologia, motoryzacja - to tylko niektóre przykłady obszarów badań, w których aspekt płci obiektu badań bardzo długo był zaniedbywany.

- Jeszcze kilkanaście lat temu w wielu badaniach nad nowymi lekami na etapie testowania tych leków na modelach zwierzęcych wykorzystywano wyłącznie samce - głównie dlatego, że u samic występują cykliczne zmiany poziomu hormonów - mówi prof. dr hab. Grzegorz Węgrzyn, Kierownik Katedry Biologii Molekularnej na Wydziale Biologii UG oraz Przewodniczący Komisji Konkursowej. - Tylko że później się okazało, że na przykład leki kardiologiczne inaczej działają u kobiet, a inaczej u mężczyzn. Męskie modele zwierzęce często są łatwiejsze w eksperymentach, właśnie ze względu na ich większą „stałość”, mniejsze wahania hormonalne. Ale nauka nie może być łatwa, ona musi opisywać stan rzeczywisty, prawda?

Zasady i terminy

Konkurs „Włączam płeć do badań” skierowany jest do osób, które w roku bieżącym lub poprzedzającym daną edycję konkursu obroniły w UG prace magisterskie, rozprawy doktorskie lub uzyskały stopień doktora habilitowanego. Zgodnie z zasadami konkursu, w pracach musi być uwzględniony aspekt płci obiektu badań.

Obecnie nagrody przyznawane są w trzech kategoriach: dla najlepszych prac magisterskich, doktorskich oraz osiągnięć habilitacyjnych, osobno dla prac z zakresu nauk społecznych i humanistycznych oraz z zakresu nauk ścisłych i przyrodniczych.

Autorzy i autorki najlepszych prac otrzymają dyplomy i nagrody finasowe:

• 2400 zł brutto za najwyżej ocenioną pracę magisterską,
• 3600 zł brutto za najwyżej ocenioną rozprawę doktorską,
• 5000 zł brutto za najwyżej ocenione osiągnięcie habilitacyjne.

Laureatki i laureaci konkursu zapraszani są do wygłoszenia prezentacji na temat swoich prac podczas ceremonii ogłoszenia wyników konkursu i wręczenia dyplomów. Gala nagrody połączona jest z Dniem Równości UG, by jak największej liczbie badaczek i badaczy przekazać informację, jak bardzo te badania są ważne.

Jak się zgłosić?

Aby wziąć udział w konkursie, należy przesłać zgłoszenie do sekretarzyni Komisji ds. Nagrody Specjalnej Rektora „Włączam płeć do badań” na adres marta.dziedzic@ug.edu.pl. Zgłoszenie powinno zawierać:

• pracę magisterską, doktorską lub osiągnięcie habilitacyjne w formacie pdf
• wypełniony i podpisany formularz zgłoszeniowy (załącznik 1)
• podpisane przez autora/kę oraz - w przypadku prac magisterskich i doktorskich - promotora/kę pracy klauzulę zgody (załącznik 2, 3) i podpisaną klauzulę informacyjną (załącznik 4)

Termin nadsyłania zgłoszeń upływa 30 listopada 2026 r. do godz. 15.00.

Szczegółowe informacje dostępne są w regulaminie (w załączniku) oraz na stronie konkursu.

Dlaczego warto włączać płeć do badań?

- Uwzględnianie aspektu płci w badaniach to jedna z innowacji w nauce, którą wprowadzono do programu Horyzont 2020, by uwrażliwić badaczy na to istotne zagadnienie - mówi prof. Ewa Łojkowska. - Nieuwzględnianie płci w badaniach może mieć groźne konsekwencje. Przykładem są farmaceutyki, które testowane są przede wszystkim na zwierzętach płci męskiej (a w badaniach klinicznych najczęściej są testowane tylko na mężczyznach). Jednakże leki sprawdzane wyłącznie na osobnikach płci męskiej mogą zostać na wczesnym etapie odrzucone ze względu na ich niską efektywność w przypadku płci męskiej- a wcale nie jest wykluczone, że u zwierząt płci żeńskiej czy u kobiet byłyby skuteczne. Może być też odwrotnie: leki skutecznie działające na mężczyzn dla kobiet mogą być wręcz szkodliwe. Talidomid, który był lekiem powszechnie stosowanym, okazał się bardzo groźny dla kobiet w ciąży - powodował ciężkie wady płodu.

Prof. Ewa Łojkowska podaje również inne przykłady obszarów, w których aspekt płci powinien być uwzględniany, a nie zawsze tak się dzieje. Na przykład objawy zawału serca są inne u mężczyzn, a inne u kobiet (wiąże się to z odmienną etiologią choroby) i powinno to być brane pod uwagę w diagnostyce tej choroby. Sprzęt diagnostyczny, terapeutyczny czy rehabilitacyjny często nie jest dostosowany do rozmiarów kobiecych narządów czy budowy kobiecego ciała. - To kuriozalne, że ludzie byli zdolni wcześniej polecieć w kosmos niż np. skonstruować pasy bezpieczeństwa dla kobiet w ciąży - zauważa prof. Ewa Łojkowska.

„Włączam płeć do badań” również dla nauk ścisłych i przyrodniczych

Mimo że konkurs „Włączam płeć do badań” kierowany jest do przedstawicielek i przedstawicieli różnych dziedzin i dyscyplin nauki, do tej pory było w nim stosunkowo niewiele zgłoszeń badaczek i badaczy reprezentujących nauki ścisłe i przyrodnicze - a przecież zdarzają się w nich przykłady arcyciekawych badań uwzględniających perspektywę płci obiektu badań. Świadczą o tym chociażby prace dotychczasowych laureatek konkursu.

- Mam wrażenie, że w naukach humanistycznych i społecznych aspekt płci jest bardziej wyeksponowany, częściej widać go w tytule - mówi prof. Grzegorz Węgrzyn. - Natomiast w naukach przyrodniczych często ta płeć jest czymś tak oczywistym (np. w badaniach nad jakimś procesem uwzględnia się i samce, i samice), że nie postrzega się jej jako istotnego elementu badań. Tymczasem już samo uwzględnienie w pracy aspektu płci, nawet jeśli ta płeć nie jest centralnym elementem badań, sprawia, że taka praca kwalifikuje się do zgłoszenia w konkursie. 

Zapraszamy więc do udziału wszystkie osoby, które uwzględniają w badaniach aspekt płci - niezależnie od reprezentowanej dziedziny i dyscypliny naukowej!