11 maja rozpoczyna się 17 Festiwal Literatury i Teatru Between.Pomiędzy. Gościnią honorową jest wybitna poetka irlandzka Paula Meehan, która wygłosi wykład we wtorek, 12 maja, o godzinie 11:30 w Sali Teatralnej im. Jerzego Limona na Wydziale Filologicznym.

- Festiwal Between.Pomiędzy to nieustanne szukanie przestrzeni wspólnych pomiędzy bardzo nieoczywistymi tematami - mówi literaturoznawczyni dr Roksana Zgierska, koordynatorka wolontariuszy podczas wydarzenia. Festiwal łączy różne dyscypliny, metody i doświadczenia. - W tej przestrzeni rodzą się idee, dyskusje i współpraca - dodaje Patrycja Zielke odpowiedzialna za program Between.Edukacja.

Lokalnie, krajowo, regionalnie, europejsko i globalnie. Takie spojrzenie towarzyszy działaniom podejmowanym przez naukowców skupionych w Pracowni Badawczej Between.Pomiędzy.

Po raz pierwszy festiwal odbył się w 2010 roku. Jego pomysłodawcami byli prof. David Malcolm, prof. Monika Szuba oraz dr hab. Tomasz Wiśniewski, prof. UG. - Pierwotnie nazwa festiwalu brzmiała Back to the Beckett - bo na początku wydarzenie to było ściśle związane z twórczością irlandzkiego dramaturga. Szybko uzmysłowiliśmy sobie, że nie można rozmawiać w Gdańsku wyłącznie o autorze „Czekając na Godota” i że festiwal potrzebuje poszerzenia pola tematycznego. Pojawił się wówczas koncept Between.Pomiędzy, który współtworzył pochodzący ze Szkocji, a mieszkający w Sopocie David Malcolm - wspomina prof. Tomasz Wiśniewski.

Jak podkreśla znawca Becketta, idea festiwalu zawiera się już w samej nazwie wydarzenia: - Festiwal nie bez przyczyny ma nazwę i w języku angielskim, i w polskim, ponieważ źródłosłów każdego z tych słów „between” i „pomiędzy” jest nieco odmienny i kieruje naszą uwagę na nieco inny aspekt tego zagadnienia. Between ze staroangielskiego podkreśla binarność, opozycyjność, uzupełnianie się dwóch przeciwnych elementów, podczas gdy w języku polskim na plan pierwszy wychodzi „miedza”, czyli przestrzeń graniczna. Od początku interesowały nas zarówno zbieżności jak i różnice semantyczne na przecięciu różnych języków. Kropkę, która jest w środku nazwy - traktowaliśmy z kolei jako lustro, jako punkt pozwalający porównać to, co jest tak podobne, a jednocześnie tak różne.

Patrycja Zielke zwraca uwagę na wspólnotowy wymiar wydarzenia: - Nasz festiwal szuka przestrzeni pomiędzy ludźmi i grupami ludzi. W tej przestrzeni rodzą się idee, dyskusje i współpraca. Tworzymy miejsce spotkania ludzi z różnych dziedzin i grup, także wiekowych, ponieważ w programie festiwalu znalazły się także projekty edukacyjne dla uczniów. Angażujemy studentów, ale nie ograniczamy się jedynie do akademii. Wychodzimy poza mury szkół czy uniwersytetu, włączając teatry i inne miejsca kultury. To właśnie w przestrzeni spotkania rodzi się możliwość szerszej współpracy.

O znaczeniu wspólnoty i dialogu mówi również dr Roksana Zgierska: - Jednym z najważniejszych aspektów festiwalu jest przestrzeń - miejsce spotkania pomiędzy badaczami, badaczkami a artystami, studentami, doktorantami. To nieustanne szukanie przestrzeni wspólnych pomiędzy bardzo nieoczywistymi tematami.

- Jedna ze studentek powiedziała kiedyś, że nasz festiwal przypomina imprezę w akademiku, na którą każdy przynosi to, co ma najlepszego. Bardzo mi się to porównanie jako koncepcja festiwalu o charakterze naukowym spodobało. Jednym z wyzwań humanistyki jest znalezienie równowagi między pracą indywidualną i zespołową. Mamy swoje ściśle określone działania i na nich się skupiamy, ale jednocześnie staramy się dzielić nimi z osobami zajmującymi się nieco innymi tematykami badawczymi. I na tych podobieństwach i różnicach jawi się przestrzeń spotkania - zauważa prof. Tomasz Wiśniewski.

Kilkanaście lat oczekiwań. Paula Meehan z wizytą w Gdańsku

Nad festiwalem Between.Pomiędzy od strony organizacyjnej i programowej czuwają w tym roku: mgr Patrycja Zielke (Zakład Badań nad Sztukami Scenicznymi), dr Roksana Zgierska (Zakład Badań nad Literaturą Angielską), dr hab. Tomasz Wiśniewski, prof. UG (Zakład Badań nad Sztukami Scenicznymi), dr Katarzyna Pastuszak (Zakład Badań nad Sztukami Scenicznymi) oraz Małgorzata Woźniak (Zakład Badań nad Sztukami Scenicznymi).

Zespół tworzą badaczki i badacze reprezentujący różne dziedziny humanistyki. Można więc powiedzieć, że to kolejna odsłona „pomiędzy” i szukania wspólnych przestrzeni między różnymi dyscyplinami.

Patrycja Zielke jest literaturoznawczynią. Pracę magisterską napisała o twórczości Pauli Meehan, która pozostaje przedmiotem jej dalszych badań naukowych. Podczas tegorocznego festiwalu koordynuje przyjazd najważniejszej gościni wydarzenia, która poprowadzi wykład poświęcony refleksji nad rolą, powołaniem i praktyką twórczą poety (12.05), a także weźmie udział w spotkaniu autorskim wokół jej poezji (13.05).

Dlaczego twórczość irlandzkiej poetki jest jej szczególnie bliska? - Poezja Pauli Meehan chociaż zakorzeniona jest w mitologicznych i irlandzkich kontekstach, w jej własnych doświadczeniach, jest przepełniona uczuciem i taką czułością, że każdy znajdzie w niej fragment siebie. Bardzo ze mną rezonuje jej twórczość. Podczas studenckiego seminarium Wyspa.Młodość będę mówiła o tym, w jaki sposób można znaleźć siebie w poezji, która nie jest o sobie. Nie wierzę, że znajdzie się chociaż jedna osoba na świecie, która przeczytałaby przynajmniej dziesięć jej wierszy i powiedziała, że do niej nie przemawiają. Jej poezja ma uniwersalną naturę. Jest jak muzyka - mówi Patrycja Zielke.

Paula Meehan to jedna z najważniejszych współczesnych poetek irlandzkich. Organizatorzy od dłuższego czasu starali się ją zaprosić do Gdańska.

Zdaniem organizatorów obecność poetki będzie jednym z najważniejszych wydarzeń tegorocznej edycji: - Bardzo doceniamy, że w tym roku zdecydowała się przyjechać do Gdańska. Tym bardziej że o jej obecność na naszym festiwalu zabiegamy od 2012 roku. To wielki zaszczyt dla nas i dla Uniwersytetu Gdańskiego. Pragnę podkreślić, że to duże wydarzenie dla poezji, nie tylko irlandzkiej czy polskiej, ale w ogóle dla poezji - zaznacza Tomasz Wiśniewski.

Jak podkreśla, Paula Meehan to poetka znająca swoją wartość, a jednocześnie skromna. O tym, że jakiś czas temu podczas irlandzkiej matury uczniowie mieli do wyboru wiersz Emily Dickinson i jej własny wspomniała podczas jednej z rozmów mimochodem.

Jak wyjaśnia Patrycja Zielke, „Paula Meehan jest kluczową postacią pierwszej fali feministycznej poezji irlandzkiej i jedną z najbardziej zaangażowanych osób walczących o prawa kobiet w latach 2000 w Irlandii. W ostatnich dekadach nastąpiła w tym kraju radykalna zmiana pod tym względem i Paula Meehan odgrywa istotną rolę w tym ruchu, a jednocześnie jest niezwykle skromną osobą, niekoniecznie starającą się być wszędzie i zawsze”.

W myśl zasady „lokalnie, krajowo, regionalnie, europejsko i globalnie” podczas festiwalu odbędzie się spotkanie poświęcone związanej z naszym regionem Róży Ostrowskiej, które poprowadzi Ewelina Stefańska. - Róża Ostrowska nie była Kaszubką z krwi i kości, ale z wyboru. Działała w latach 60. w Teatrze Wybrzeże i poniosła poważne konsekwencje po sprzeciwie wobec wydarzeń marcowych w 1968 roku. To niezwykle ciekawa postać współtworząca lokalną historię - opowiada prof. Tomasz Wiśniewski.

Głos młodych. Jak rezonuje w nich współczesna kultura?

Istotnym elementem wydarzenia pozostaje również działalność edukacyjna i program Between.Edukacja skierowany do uczniów szkół średnich i ich nauczycieli, który koordynuje Patrycja Zielke: - Co roku wybieramy konkretne spotkania oraz wydarzenia i zapraszamy na nie uczniów i nauczycieli. Po to, żeby nauczyciele poszerzyli swoje kompetencje, a uczniowie mogli zobaczyć, jak wygląda praca z kulturą i co ich czeka, w przypadku gdyby wybrali nasz uniwersytet.

W programie wydarzenia znalazła się również konferencja studencko-doktorancka Wyspa.Młodość, nad którą organizacyjną pieczę sprawuje dr Roksana Zgierska. Naukowczyni zajmuje się badaniami nad współczesną literaturą anglojęzyczną a podczas festiwalu jest filarem działań organizacyjno- administracyjnych, bo jak mówi o sobie jest człowiekiem-tabelką. Poza tym koordynuje pracę wolontariuszy. - Sama swoją przygodę z festiwalem zaczynałam jako wolontariuszka - przyznaje. - W pracy naukowej badam jak literatura łączy się z nieoczywistymi dziedzinami, takimi jak: zarządzanie albo sztuka użytkowa. Interesuje mnie koncepcja narratologii transmedialnej, a ostatnio zajmuję się badaniami ciszy. Co pozostaje w kontraście do mojej osobowości, bo rzadko bywam cicho.

- Dobrze mieć w zespole osobę posiadającą tak bogate doświadczenie w środowisku biznesowym - podkreśla prof. Tomasz Wiśniewski.

Spektakle i dyskusje z ich twórcami

Poza tym zespół organizacyjny festiwalu tworzą artystka Katarzyna Pastuszak, która w ramach pracowni Between rozwija innowacyjne podejście practice as research, czyli praktykę jako badanie; natomiast teatrolożka Małgorzata Woźniak koordynuje program Czytanie sceny i przeprowadza po spektaklu rozmowy z artystami.

- To ważny element festiwalu, łączący spektakle z dyskusjami z ich twórcami. Zapraszamy studentów, pracowników, społeczność akademicką do wspólnego obejrzenia przedstawienia, a następnie je omawiamy podczas podsumowania tego programu - wyjaśnia prof. Tomasz Wiśniewski, który zajmuje się teatrologią anglojęzyczną, ale nie tylko. Jak przyznaje, „trwałym echem i punktem odniesienia jest twórczość Samuela Becketta”, z którego się doktoryzował, jak również londyńskiego Teatru Complicité, którego twórczość bada w ramach grantu NCN w programie OPUS. 

W ramach Czytania sceny zobaczymy zarówno duże przedstawienia, jak i te bardziej kameralne. - Widzowie będą mieli okazję zobaczyć takie produkcje, jak: „Don Juan powraca z wojny” w reż. Michała Derlatki, „Antenę” w reż. Macieja Gorczyńskiego - obecnie związanego z Krakowem, a pochodzącego z Trójmiasta, więc jego przyjazd jest kolejnym echem. Studenci translatoryki anglistycznej wykonali tłumaczenia i po raz pierwszy podczas naszego festiwalu spektakl „Memling, czyli historia końca świata” w reż. Agaty Duda Gracz będzie dostępny z napisami w języku angielskim. Staramy się, aby te odbicia i echa miały również wymiar dwustronny. Nie zabraknie również wydarzeń muzycznych i performatywnych, takich jak koncert „Jazz Jam Session” oraz prezentacja słuchowiska „I Don't Do Innocents” Anne Carson, wyprodukowanego przez Simona McBurneya i jego grupę teatralną Complicité.

Zaproszenie do wsłuchiwania się w siebie

Hasłem tegorocznej edycji festiwalu jest echo. Organizatorów zainspirowała refleksja zawarta w dramacie „Deaf Republic” grupy teatralnej Dead Centre i Zoë McWhinney, który jest adaptacją zbioru wierszy Ilyi Kaminsky’ego pod tym samym tytułem.

„(Wyświetlone na gazie:)

Na procesie Boga zapytamy: dlaczego pozwoliłeś na to wszystko?

Odpowiedzią będzie echo: dlaczego pozwoliłeś na to wszystko?

(Ciemność).

(Dźwięk. Ciche brzęczenie).

(Dron unosi się i zawisa nad sceną).

(Przelatuje ponad widownią, rejestrując jej obraz).

(Po chwili zawraca ku scenie, jakby czegoś szukał)”.

Patrycja Zielke podkreśla, że motyw echa będzie obecny nie tylko w dyskusjach i debatach: - Tuż po otwarciu festiwalu odbędzie się wernisaż wystawy obrazów „Echo” dwóch znakomitych malarek działających w Trójmieście: Katarzyny Swinarskiej oraz prężnie działającej malarki i kuratorki Olgi Yatsechko.

O kolejnych wydarzeniach wpisujących się w ideę echa opowiada prof. Tomasz Wiśniewski: - W programie znajdzie się także projekt realizowany przez Clarę Simpson - wybitną aktorkę z Irlandii, tworzącą również we Francji. Wraz ze studentkami przygotowuje ona warsztatową prezentację opartą na jednym z najważniejszych dramatów irlandzkich - „Riders to the Sea” autorstwa Johna Millingtona Synge’a. Pokaz zatytułowany będzie: „Sharing Crafts: Riders to the Sea”. To utwór, który powraca w nowym kontekście i wybrzmiewa dziś ze szczególną siłą - co doskonale wpisuje się w ideę echa.

Roksana Zgierska zwraca uwagę, że motyw echa pojawia się również w projektach badawczych: - Interesującym przykładem pracy z motywem echa jest również projekt realizowany pomiędzy Gdańskiem a Aarhus. Polegał on na regularnej wymianie korespondencji między badaczkami, które podejmowały te same tematy z różnych perspektyw. Spotkanie poświęcone temu projektowi odbędzie się w czwartek 14 maja w Domu Literatury w Gdańsku i pokaże, jak nasze pochodzenie oraz kontekst kulturowy wpływają na sposób postrzegania rzeczywistości - także w kontekście zmian klimatycznych.

Dr Roksana Zgierska zauważa, że idea echa wybrzmiewa w doświadczeniach młodych naukowców uczestniczących w festiwalu: - W festiwalu uczestniczy także wielu studentów, dla których prezentacje są często zwieńczeniem studiów - licencjackich lub magisterskich. Ich prace i badania stanowią swoiste echo wiedzy i doświadczeń zdobytych w trakcie nauki.

Temat przewodni jest również zaproszeniem do refleksji nad własnym doświadczeniem odbiorcy: - Motyw echa pojawia się w programie w różnych kontekstach - jako refleksja nad tym, w jaki sposób pewne idee i zjawiska powracają, jak rezonują z przeszłością i jak wpływają na naszą współczesność. To także próba odpowiedzi na pytanie, jak funkcjonujemy w przestrzeni, w której znaczenia i doświadczenia nieustannie do nas wracają - mówi Tomasz Wiśniewski.

Jak zauważa teatrolog, „zmienia się nie tylko odbiór dzieł, ale również my sami”. - Gdy wracamy po latach do książek czy tekstów, które czytaliśmy wcześniej, odkrywamy je na nowo - często zupełnie inaczej niż kiedyś. Ta zmiana perspektywy jest jednym z najważniejszych aspektów idei echa. Dlatego też zapraszamy odbiorców do wsłuchiwania się - zarówno w dzieła, jak i w siebie samych. W jaki sposób odbierają propozycje festiwalowe? Jakie wywołują w nich wrażenia? Jakie echa w nich rezonują? Dla każdego doświadczenia podczas festiwalu będą inne, bo trudno przecież uczestniczyć we wszystkich wydarzeniach - mówi na koniec.

Festiwal organizowany jest przez Fundację Between.Pomiędzy oraz Uniwersytet Gdański przy wsparciu Województwa Pomorskiego, Ambasady Irlandii w Polsce i Narodowego Centrum Nauki.

Program festiwalu