Pierwszy tom serii „Obrachunki Fordowskie”, poświęcony okolicznościom emigracji Aleksandra Forda z Polski po Marcu 1968 roku, został zakwalifikowany do 18. edycji Nagrody Historycznej m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego. Patronem nagrody jest autor słynnych „Rozmów z katem”, a jej celem - popularyzacja wiedzy historycznej.
Książka dr. Karola Szymańskiego i prof. Grzegorza Piotrowskiego „«Nic mnie już tu nie trzyma». Emigracja Aleksandra Forda do Izraela na tle wydarzeń Marca 1968 w kinematografii polskiej” będzie walczyła o nagrodę główną wśród 105 innych monografii, biografii i reportaży historycznych oraz dzienników i pamiętników. Drugi etap konkursu – wskazanie pięciu nominowanych książek – odbędzie się w październiku, a wielki finał - 29 listopada na gali w Bibliotece Narodowej w Warszawie.
Laureatka lub laureat otrzyma statuetkę zaprojektowaną przez Jacka Kowalskiego - „Temperówkę Kazimierza Moczarskiego”.
Książki oceni jury w składzie: prof. Andrzej Friszke (przewodniczący), prof. Antoni Dudek, prof. Dobrochna Kałwa, prof. Barbara Klich-Kluczewska, prof. Jan Kofman, dr hab. Andrzej Krzysztof Kunert, prof. Anna Landau-Czajka, dr Anna Machcewicz, dr Tomasz Makowski, Małgorzata Szejnert i Andrzej Wielowieyski.
W Zakładzie Kulturoznawstwa w Instytucie Badań nad Kulturą na Wydziale Filologicznym UG działa od trzech lat Pracownia Badań nad Życiem i Twórczością Aleksandra Forda „Obrachunki Fordowskie”. W pierwszym tomie opublikowanym jesienią 2025 roku pod tytułem „Nic mnie już tu nie trzyma”, dr Karol Szymański i prof. Grzegorz Piotrowski przedstawiają kulisy wydarzeń, które doprowadziły do wyjazdu twórcy filmowej adaptacji „Krzyżaków” z Polski na fali Marca 1968. Filmoznawcy dotarli m.in. do unikatowej korespondencji Aleksandra Forda z Rachelą Auerbach, dokumentującej pierwszy rok życia reżysera na emigracji, a także do nieznanego wcześniej scenariusza planowanego przez Forda przed wyjazdem z kraju, a wstrzymanego przez władze komunistyczne w ostatnim momencie przez rozpoczęciem zdjęć, międzynarodowego filmu o Januszu Korczaku.
„Odruch wewnętrznej niezgody”
Dlaczego naukowcy zajęli się twórczością Aleksandra Forda? - Nadrabiając swego czasu zaległości filmowe, obejrzeliśmy ekranizację antysowieckiej powieści Aleksandra Sołżenicyna „Krąg pierwszy”, zrealizowaną przez Forda na emigracji, w Danii w 1973 roku. Film jest właściwie dzisiaj niedostępny i mało kto go widział, lecz wielu, paradoksalnie, ma o nim wyrobione zdanie i uznaje go za dzieło nieudane, poronione. Wpisuje się to zresztą w szerszą narrację, że losy Forda po wyjeździe z Polski były pod każdym względem katastrofą. Na nas jednak „Krąg pierwszy” zrobił duże wrażenie i uznaliśmy go za utwór bardzo dobry artystycznie i pod wieloma względami ważny, a jeśli chodzi o wymowę ideową i demaskację podstaw systemu sowieckiego - wręcz za pionierski. Postanowiliśmy więc zająć się jego historią i interpretacją przekonywał dr Karol Szymański w wywiadzie.
- Był to odruch wewnętrznej niezgody na deprecjonujące i naszym zdaniem niesprawiedliwe oceny, którymi ten poruszający film obrósł od momentu premiery. Wywołała ona zresztą - wbrew powszechnie powtarzanym opiniom - rozbieżne, wcale nie tylko negatywne, sądy. Wkrótce nasza perspektywa poszerzyła się jednak o bardziej generalne przekonanie, że Ford został z dziejów kinematografii polskiej częściowo przynajmniej wymazany, a jego zasługi - w dużym stopniu przekłamane, w najlepszym zaś razie - zapomniane. Przypadek „Kręgu pierwszego” okazał się więc częścią większej układanki - dodał prof. Grzegorz Piotrowski.
W ramach serii wydawniczej „Obrachunki Fordowskie” ukaże się w latach 2025–2028 co najmniej pięć tomów monografii autorstwa prof. Grzegorza Piotrowskiego i dr. Karola Szymańskiego. W bieżącym roku opublikowane zostaną dwa z nich: krytyczna edycja listów Forda i Auerbach z lat 1948-1974 oraz biografia pierwszej żony reżysera - Olgi Mińskiej-Fordowej.